લોડાઈની અન્નપૂર્ણા લીરલમા (આહિર)
નેક ટેક વિવેક ને અબદ ભરપુર
આહીર વંશમાં જતી સતીને શૂર
પૂજાતા કઈ પાળિયા શૂરા ખેલતા જંગ
કચ્છ તણા ઇતિહાસમાં આહીર છે અડભંગ
કચ્છ આહીર સમાજના જ્ઞાતિ રિવાજ મુજબ વર્ષ દરમિયાન વૈશાખ વદ-13નું એક જ વખત લગ્નનું મુહુર્ત આવતું હોય આહીરોના ગામોમાં ઘેર ઘેર લગ્નોના ગીતો ગવાતા હતા. કચ્છમાં આવેલ લોડાઈ ગામ પણ લગ્નના રંગે રંગાતા ઘેર ઘેર આનંદનો માહોલ રચાયો હતો. લોડાઈ ગામના આહીર આગેવાન રાયમલ પટેલના આંગણે તેની લાડકી દિકરી લીરલબાઈનો લગ્નપ્રસંગ ધામધૂમથી ઉજવાય રહ્યો હતો. જાનનું ધામધૂમથી સામૈયા કરતા વરરાજા માંડવે પધારતા વર તથા કન્યા પક્ષની બહેનો લગ્નગીતોની રમઝટ બોલાવી રહી હતી.
ગોર મહારાજે ગીતોની રમઝટ વચ્ચે ‘કન્યા પધરાવો, સમય વર્તે સાવધાન’નો પોકાર કરતા મામા પોતાની ભાણી લીરલબાઈને માંડવે તેડી લાવવા ઓરડામાં ઉતાવળે દાખલ થતા તેમને ઓરડો ખાલી દેખાયો હતો. ઓરડામાં લીરલબાઈ જોવા ન મળતા ઘરમાં શોધખોળ શરૂ થતા કોઈએ તેમને મેકરણદાદાના ધુણા તરફ જતા જોયા હોવાની ધીમેથી વાત કરી હતી.
ધાર્મિક સંસ્કારો વચ્ચે ઉછરેલા લીરલબાઈ મા-બાપ સાથે બચપનથી મેકરણદાદાના આશ્રમમાં જતા હોય સૌ વિચારવા લાગ્યા કે લીરલબાઈ લગ્ન પહેલા મેકરણદાદાના ધુણે આશીર્વાદ લેવા પહોંચી ગયા લાગે છે. પરંતુ લગ્નનું મુહુર્ત વિતતું જોઈ રાયમલ આહીરે પોતાના દિકરાને આશ્રમ દોડાવ્યો હતો. પરંતુ લીરલબાઈને આવતા મોડું થતા માંડવા નીચે બેઠેલા સગાસબંધીઓને ઊંચાનીચા થતા જોઈ બીજા સગાઓ પણ આશ્રમ તરફ દોડ્યા હતા. લગ્નના ચોઘડિયા વિતતા જોઈ ગોરમહારાજ ઉતાવળા થયા હતા, ત્યારે જાનડીયું મધુર ગીતોની જગ્યાએ માંડવે કાનાફુસી શરૂ થતી જોઈ રાયમલ આહીર મુંઝાતા તે ચિંતાતુર ચહેરે મેકરણદાદાના આશ્રમે પહોંચ્યા હતા.
મેકરણદાદાના આશ્રમે ઉતાવળે રાયમલ આહીર આવી પહોંચતા તેમણે પોતાની વહાલસોય દિકરી લીરલબાઈ સોળે શણગાર ત્યજી બે હાથ જોડી અશ્રુભરી આંખે શિષ્યા તરીકે સ્વીકાર કરવા મેકરણદાદાને વિનવી રહ્યા હતા. ત્યારે મેકરણદાદા સંન્યાસી જીવનની મુશ્કેલીઓ, કઠોર સાધના અને ભિક્ષાવૃત્તિથી જીવન જીવવાના ભય સ્થાનો બતાવી સંસારનો મહિમા સમજાવી રહ્યા હતા. પરંતુ આહીરની દીકરી લીરલબાઈ પારોઠના પગલા ભરવા તૈયાર ન હતા. રાયમલ આહીરે પરિવારના સભ્યો અને સગાસંબંધીઓ સાથે લીરલમાને ખૂબ સમજાવ્યા છતાં તેઓ પોતાના નિર્ણયમાં દ્રઢ રહ્યા હતા. એ જોઈ રાયમલ આહીરે પોતાના વેવાઈ સાથે મળી લીરલમાને ભગવો ભેખ ધરવાની મંજૂરી આપી હતી.
લગ્નદિવસે સંસારનો ત્યાગ કરી સંન્યાસનો ભેખ ધરનાર લીરલમાએ બીજા દિવસે ખંભે કાવડ મૂકી ગરીબ-ગુરબા અને ભુખ્યા લોકો માટે ચાલતા મેકરણદાદાના અન્નક્ષેત્રમાં મદદરૂપ થવા ભિક્ષાવૃત્તિ કરવા નીકળી પડ્યા હતા. ગઈકાલ સુધી પોતાના આંગણે ગરીબોને ભાવથી ખવરાવતા લીરલમાને આજ પોતાના આંગણે ખંભે કાવડ લઈ ભિક્ષા માટે આવેલા જોઈ તેના માવતર ભાવવિભોર થઈ ગયા હતા.
મેકરણદાદાના સેવા કાર્યોની જવાબદારી માથે ઉપાડી લેનારા લીરલમા લોકોની સેવા કરવા સાથે પ્રભુ ભજનમાં લીન રહેતા હોય તેમની ભક્તિની સુવાસ ચારેબાજુ ફેલાવા લાગી હતી. એક વખત હિંગળાજ માતાજીની યાત્રાએ નીકળેલા સાતસો સાધુઓની જમાતે લીરલમાના અન્નક્ષેત્રની વાતો સાંભળી લોડાઈમાં આવેલા મેકરણદાદાના ધુણે અર્ધીરાતે આવી ધોળીદાળ - કાળીરોટીની માંગણી કરતા યોગમાયા સ્વરૂપ લીરલમાએ પળનોય વિલંબ કર્યા વગર થોડા સમયમાં જ માંગ્યા મુજબના ભોજન તૈયાર કરી સાતસો સાધુની જમાતને એક પંગતમાં બેસાડી માલપુઆ – ખીર પીરસતા સૌને ભરપેટ ભોજન કરાવી ચમત્કાર સર્જ્યો હતો.
લીરલમાએ પોતાના જીવનકાળ દરમિયાન મેકરણદાદાના માર્ગે ચાલી તેમના શિષ્યા તરીકે દીનદુ:ખીયાઓની સેવા સાથે આહીર સમાજમાં એકબીજા મળે ત્યારે ‘રામ રામ’ બોલવાનો રિવાજ શરૂ કરાવ્યો હતો. એ સાથે કચ્છના ગામોમાં ઠાકર મંદિર, ચોરો અને પીયાવા સાથે પશુઓ માટે પાણી પીવાનો અવાડો બાંધવાની શરૂઆત કરાવી હતી.
મા જગદંબાના અવતાર ગણાતા લીરલમાના સુચનને આદેશ માની માથે ચડાવતા કચ્છ આહીર સમાજે વાડાભેદ ભૂલી એકત્ર થઈ સમાજમાં ચાલતા કુરિવાજો બંધ કરી વિકાસના માર્ગે આગળ વધતા આહીરોના ગામોમાં ઠાકર મંદિર, ચોરો અને પીયાવાઓ બંધાવી સંગઠીત થયા હતા. મેકરણદાદા આહીર સમાજને ખૂબ જ પ્રેમ કરતા હોય તેઓ હંમેશા કહેતા,
આયર મુંજા અવરકંધા, સચ્ચા થયા સુજાણ;
તેની તે આજ જુગજી મૂંકે, આગુજી ઓળખાણ.
ધનમેં કે જવું ઢૂસિયું, ધન આયરાં લોટ;
મોડ બંધા મંઝી એં, સત ગુરૂજી ભેટ.
નેક ટેક વિવેક ને અબદ ભરપુર,
યાદવ આહીર વંશમાં જતી સતીને શૂર.
પૂજાતા કઈ પાળિયા, શૂરા ખેલતા જંગ,
કચ્છ તણા ઇતિહાસમાં આહીર છે અડભંગ.
મેકરણદાદાએ કચ્છમાં આવેલા ધ્રંગ ગામમાં વિક્રમ સંવત 1786 (ઈ.સ. 1729)માં પોતાના બાર શિષ્યો સાથે જીવતા સમાધિ લીધેલ હતી તેમાંના એક લીરલમા હતા.
આયરોની ઉન્નતિ ઇચ્છી લીધો ભેખ;
આશિષ આપી અંતરથી, ધનધન છઠ્ઠીના લેખ.
ચું પર શોભા કરે, બાર જણાની સાથ.
ડાડા મેકરણ સાથે સમાધિ લેનાર આહીર શિષ્યો
( 1 ) માતા લીરલબાઈ
( 2 ) કાંધા આહીર
( 3) વીઘા આહીર
જય ડાડા મેકરણ
જય લીરલબાઈ માઁ
જીનામ
નેક ટેક વિવેક ને અબદ ભરપુર
આહીર વંશમાં જતી સતીને શૂર
પૂજાતા કઈ પાળિયા શૂરા ખેલતા જંગ
કચ્છ તણા ઇતિહાસમાં આહીર છે અડભંગ
કચ્છ આહીર સમાજના જ્ઞાતિ રિવાજ મુજબ વર્ષ દરમિયાન વૈશાખ વદ-13નું એક જ વખત લગ્નનું મુહુર્ત આવતું હોય આહીરોના ગામોમાં ઘેર ઘેર લગ્નોના ગીતો ગવાતા હતા. કચ્છમાં આવેલ લોડાઈ ગામ પણ લગ્નના રંગે રંગાતા ઘેર ઘેર આનંદનો માહોલ રચાયો હતો. લોડાઈ ગામના આહીર આગેવાન રાયમલ પટેલના આંગણે તેની લાડકી દિકરી લીરલબાઈનો લગ્નપ્રસંગ ધામધૂમથી ઉજવાય રહ્યો હતો. જાનનું ધામધૂમથી સામૈયા કરતા વરરાજા માંડવે પધારતા વર તથા કન્યા પક્ષની બહેનો લગ્નગીતોની રમઝટ બોલાવી રહી હતી.
ગોર મહારાજે ગીતોની રમઝટ વચ્ચે ‘કન્યા પધરાવો, સમય વર્તે સાવધાન’નો પોકાર કરતા મામા પોતાની ભાણી લીરલબાઈને માંડવે તેડી લાવવા ઓરડામાં ઉતાવળે દાખલ થતા તેમને ઓરડો ખાલી દેખાયો હતો. ઓરડામાં લીરલબાઈ જોવા ન મળતા ઘરમાં શોધખોળ શરૂ થતા કોઈએ તેમને મેકરણદાદાના ધુણા તરફ જતા જોયા હોવાની ધીમેથી વાત કરી હતી.
ધાર્મિક સંસ્કારો વચ્ચે ઉછરેલા લીરલબાઈ મા-બાપ સાથે બચપનથી મેકરણદાદાના આશ્રમમાં જતા હોય સૌ વિચારવા લાગ્યા કે લીરલબાઈ લગ્ન પહેલા મેકરણદાદાના ધુણે આશીર્વાદ લેવા પહોંચી ગયા લાગે છે. પરંતુ લગ્નનું મુહુર્ત વિતતું જોઈ રાયમલ આહીરે પોતાના દિકરાને આશ્રમ દોડાવ્યો હતો. પરંતુ લીરલબાઈને આવતા મોડું થતા માંડવા નીચે બેઠેલા સગાસબંધીઓને ઊંચાનીચા થતા જોઈ બીજા સગાઓ પણ આશ્રમ તરફ દોડ્યા હતા. લગ્નના ચોઘડિયા વિતતા જોઈ ગોરમહારાજ ઉતાવળા થયા હતા, ત્યારે જાનડીયું મધુર ગીતોની જગ્યાએ માંડવે કાનાફુસી શરૂ થતી જોઈ રાયમલ આહીર મુંઝાતા તે ચિંતાતુર ચહેરે મેકરણદાદાના આશ્રમે પહોંચ્યા હતા.
મેકરણદાદાના આશ્રમે ઉતાવળે રાયમલ આહીર આવી પહોંચતા તેમણે પોતાની વહાલસોય દિકરી લીરલબાઈ સોળે શણગાર ત્યજી બે હાથ જોડી અશ્રુભરી આંખે શિષ્યા તરીકે સ્વીકાર કરવા મેકરણદાદાને વિનવી રહ્યા હતા. ત્યારે મેકરણદાદા સંન્યાસી જીવનની મુશ્કેલીઓ, કઠોર સાધના અને ભિક્ષાવૃત્તિથી જીવન જીવવાના ભય સ્થાનો બતાવી સંસારનો મહિમા સમજાવી રહ્યા હતા. પરંતુ આહીરની દીકરી લીરલબાઈ પારોઠના પગલા ભરવા તૈયાર ન હતા. રાયમલ આહીરે પરિવારના સભ્યો અને સગાસંબંધીઓ સાથે લીરલમાને ખૂબ સમજાવ્યા છતાં તેઓ પોતાના નિર્ણયમાં દ્રઢ રહ્યા હતા. એ જોઈ રાયમલ આહીરે પોતાના વેવાઈ સાથે મળી લીરલમાને ભગવો ભેખ ધરવાની મંજૂરી આપી હતી.
લગ્નદિવસે સંસારનો ત્યાગ કરી સંન્યાસનો ભેખ ધરનાર લીરલમાએ બીજા દિવસે ખંભે કાવડ મૂકી ગરીબ-ગુરબા અને ભુખ્યા લોકો માટે ચાલતા મેકરણદાદાના અન્નક્ષેત્રમાં મદદરૂપ થવા ભિક્ષાવૃત્તિ કરવા નીકળી પડ્યા હતા. ગઈકાલ સુધી પોતાના આંગણે ગરીબોને ભાવથી ખવરાવતા લીરલમાને આજ પોતાના આંગણે ખંભે કાવડ લઈ ભિક્ષા માટે આવેલા જોઈ તેના માવતર ભાવવિભોર થઈ ગયા હતા.
મેકરણદાદાના સેવા કાર્યોની જવાબદારી માથે ઉપાડી લેનારા લીરલમા લોકોની સેવા કરવા સાથે પ્રભુ ભજનમાં લીન રહેતા હોય તેમની ભક્તિની સુવાસ ચારેબાજુ ફેલાવા લાગી હતી. એક વખત હિંગળાજ માતાજીની યાત્રાએ નીકળેલા સાતસો સાધુઓની જમાતે લીરલમાના અન્નક્ષેત્રની વાતો સાંભળી લોડાઈમાં આવેલા મેકરણદાદાના ધુણે અર્ધીરાતે આવી ધોળીદાળ - કાળીરોટીની માંગણી કરતા યોગમાયા સ્વરૂપ લીરલમાએ પળનોય વિલંબ કર્યા વગર થોડા સમયમાં જ માંગ્યા મુજબના ભોજન તૈયાર કરી સાતસો સાધુની જમાતને એક પંગતમાં બેસાડી માલપુઆ – ખીર પીરસતા સૌને ભરપેટ ભોજન કરાવી ચમત્કાર સર્જ્યો હતો.
લીરલમાએ પોતાના જીવનકાળ દરમિયાન મેકરણદાદાના માર્ગે ચાલી તેમના શિષ્યા તરીકે દીનદુ:ખીયાઓની સેવા સાથે આહીર સમાજમાં એકબીજા મળે ત્યારે ‘રામ રામ’ બોલવાનો રિવાજ શરૂ કરાવ્યો હતો. એ સાથે કચ્છના ગામોમાં ઠાકર મંદિર, ચોરો અને પીયાવા સાથે પશુઓ માટે પાણી પીવાનો અવાડો બાંધવાની શરૂઆત કરાવી હતી.
મા જગદંબાના અવતાર ગણાતા લીરલમાના સુચનને આદેશ માની માથે ચડાવતા કચ્છ આહીર સમાજે વાડાભેદ ભૂલી એકત્ર થઈ સમાજમાં ચાલતા કુરિવાજો બંધ કરી વિકાસના માર્ગે આગળ વધતા આહીરોના ગામોમાં ઠાકર મંદિર, ચોરો અને પીયાવાઓ બંધાવી સંગઠીત થયા હતા. મેકરણદાદા આહીર સમાજને ખૂબ જ પ્રેમ કરતા હોય તેઓ હંમેશા કહેતા,
આયર મુંજા અવરકંધા, સચ્ચા થયા સુજાણ;
તેની તે આજ જુગજી મૂંકે, આગુજી ઓળખાણ.
ધનમેં કે જવું ઢૂસિયું, ધન આયરાં લોટ;
મોડ બંધા મંઝી એં, સત ગુરૂજી ભેટ.
નેક ટેક વિવેક ને અબદ ભરપુર,
યાદવ આહીર વંશમાં જતી સતીને શૂર.
પૂજાતા કઈ પાળિયા, શૂરા ખેલતા જંગ,
કચ્છ તણા ઇતિહાસમાં આહીર છે અડભંગ.
મેકરણદાદાએ કચ્છમાં આવેલા ધ્રંગ ગામમાં વિક્રમ સંવત 1786 (ઈ.સ. 1729)માં પોતાના બાર શિષ્યો સાથે જીવતા સમાધિ લીધેલ હતી તેમાંના એક લીરલમા હતા.
આયરોની ઉન્નતિ ઇચ્છી લીધો ભેખ;
આશિષ આપી અંતરથી, ધનધન છઠ્ઠીના લેખ.
ચું પર શોભા કરે, બાર જણાની સાથ.
ડાડા મેકરણ સાથે સમાધિ લેનાર આહીર શિષ્યો
( 1 ) માતા લીરલબાઈ
( 2 ) કાંધા આહીર
( 3) વીઘા આહીર
જય ડાડા મેકરણ
જય લીરલબાઈ માઁ
જીનામ